Trwałość projektu unijnego: ile trwa i co grozi

Trwałość projektu to obowiązek utrzymania efektów inwestycji przez określony czas po zakończeniu płatności. Według wytycznych kwalifikowalności 2021-2027 trwa 5 lat, a w projektach MŚP, z którymi wiąże się wymóg utrzymania inwestycji lub miejsc pracy, 3 lata, licząc od daty płatności końcowej na rzecz beneficjenta (podrozdział 2.6 pkt 1). Jeśli w tym czasie naruszysz zasadę, zwracasz dofinansowanie proporcjonalnie do okresu, w którym trwałość nie została zachowana.

Kogo dotyczy trwałość?

Podstawa to art. 65 rozporządzenia ogólnego 2021/1060, a wytyczne doprecyzowują jego zakres w podrozdziale 2.6:

• Projekty z EFRR, Funduszu Spójności i FST obejmujące inwestycje w infrastrukturę lub inwestycje produkcyjne (pkt 2).
• Projekty z EFS+: tylko w odniesieniu do wydatków poniesionych jako cross-financing albo gdy projekt podlega obowiązkowi utrzymania inwestycji według zasad pomocy publicznej (pkt 2).
• Projekty grantowe: instytucja zobowiązuje beneficjenta, żeby w umowie z grantobiorcą określił obowiązek zachowania trwałości, jeśli inwestycja tego wymaga (pkt 8).
• Nie dotyczy projektów wdrażających instrumenty finansowe, także ich części dotacyjnej w połączeniu z instrumentem (pkt 9, art. 65 ust. 3 rozporządzenia). Wkłady dokonywane przez instrumenty finansowe, np. pożyczka dla firmy, nie podlegają więc trwałości z art. 65, ale umowa pożyczki może mieć własne wymogi.

Jeśli przepisy o pomocy publicznej wprowadzają inne wymogi, stosuje się okres ustalony według nich (pkt 1). Dlatego sprawdź w umowie o dofinansowanie, jaki okres i jakie obowiązki dotyczą Twojego projektu.

Ile trwa trwałość i od kiedy ją liczyć?

Okres liczy się od daty płatności końcowej. Wytyczne określają ją tak (pkt 3):

• gdy w rozliczeniu wniosku o płatność końcową beneficjent dostaje środki, jest to data obciążenia rachunku instytucji, która przekazuje pieniądze;
• w pozostałych przypadkach jest to data zatwierdzenia wniosku o płatność końcową.

Przykład: mała firma dostaje płatność końcową w czerwcu 2027 r. i ma 3-letni okres trwałości, bo projekt wiąże się z wymogiem utrzymania inwestycji. Obowiązek trwa do czerwca 2030 r. Dokładną datę zakończenia wskazuje umowa.

Pamiętaj, że to nie jest okres liczony od podpisania umowy ani od końca realizacji prac. Programy mogą dokładać własne obowiązki. Na przykład NCBR w ramach FENG opisuje okres 3 lata dla MŚP i 5 lat dla innych przedsiębiorstw oraz coroczne oświadczenia składane do 20 stycznia. Sprawdź je w umowie i w załącznikach do niej.

Co jest naruszeniem trwałości?

Naruszenie następuje, gdy w okresie trwałości wystąpi co najmniej jedna z poniższych przesłanek (pkt 5, art. 65 ust. 1):

1. zaprzestano lub przeniesiono działalność produkcyjną poza region NUTS 2, w którym projekt otrzymał wsparcie;
2. zmieniła się własność elementu infrastruktury, co daje przedsiębiorstwu albo podmiotowi publicznemu nienależną korzyść;
3. nastąpiła istotna zmiana wpływająca na charakter projektu, jego cele albo warunki realizacji, która mogłaby doprowadzić do naruszenia pierwotnych celów.

Dwie sprawy dotyczą upadłości. Upadłość wynikająca z oszustwa potwierdzonego prawomocnym wyrokiem sądu jest naruszeniem trwałości (pkt 6). Jeśli natomiast beneficjent zaprzestał działalności produkcyjnej, a upadłości nie ogłoszono, to także jest naruszenie (pkt 7). Art. 65 ust. 3 rozporządzenia wyłącza z obowiązku operacje, w których produkcja ustała z powodu upadłości niewynikającej z oszustwa.

Przepisy opisują przesłanki ogólnie, więc niewiele przesądzają o konkretnych przypadkach, jak sprzedaż maszyny, zmiana lokalu czy przejęcie spółki. W takich sytuacjach zapytaj instytucję przed działaniem. Nie zakładaj, że to „drobiazg”.

Co grozi za naruszenie?

Beneficjent zwraca dofinansowanie proporcjonalnie do okresu, w którym trwałość nie została zachowana (pkt 4, art. 65 ust. 1). Zwrot odbywa się w trybie art. 207 ustawy o finansach publicznych. Według NCBR obejmuje odsetki liczone jak od zaległości podatkowych.

Instytucje sprawdzają trwałość kontrolami. Ustawa z 28 kwietnia 2022 r. wymienia wprost kontrole trwałości jako jeden z rodzajów kontroli projektu (art. 24 ust. 2 pkt 2 lit. f). Kontrolerzy mogą żądać dokumentów, dostępu do pomieszczeń i wyjaśnień (art. 25 ust. 8), a po kontroli masz 14 dni na zastrzeżenia do informacji pokontrolnej (art. 27 ust. 2). Jak wygląda cały przebieg, opisujemy w poradniku Umowa o dofinansowanie i rozliczenie.

Jak zadbać o trwałość w praktyce?

1. Odczytaj z umowy okres i datę startu. Zapisz je w kalendarzu firmy razem z datą płatności końcowej.
2. Zrób listę elementów podlegających trwałości. Zwykle to sfinansowane maszyny, instalacje, oprogramowanie i miejsca pracy, o ile umowa je wymienia.
3. Zgłaszaj plany zmian. Zmianę siedziby, sprzedaż sfinansowanego składnika, zmianę rodzaju działalności albo przekształcenie firmy uzgodnij z instytucją przed jej wykonaniem.
4. Monitoruj wskaźniki i zatrudnienie. Jeśli umowa wymaga utrzymania miejsc pracy, pilnuj ich liczby w czasie.
5. Trzymaj dokumentację. Nawet po okresie trwałości możesz być kontrolowany w zakresie, który wynika z przepisów o przechowywaniu dokumentów i z umowy.
6. Sprawdzaj status MŚP. Od niego może zależeć 3-letni okres, więc zadbaj, by dane w projekcie były spójne z tym, jak policzono wielkość firmy (status MŚP).

Przed rozpoczęciem projektu sprawdź też, czy planowane wydatki są kwalifikowalne i jak trwałość wpływa na plany rozwoju firmy (koszty kwalifikowalne).

Najczęstsze pytania

Czy trwałość dotyczy każdej dotacji?

Nie. Dotyczy projektów z EFRR, FS i FST z inwestycją w infrastrukturę lub produkcję oraz niektórych wydatków w projektach EFS+. Nie obejmuje projektów wdrażających instrumenty finansowe. O zakresie w Twoim projekcie rozstrzyga umowa.

Czy mogę sprzedać maszynę kupioną z dotacji po kilku latach?

Zależy to od okresu trwałości i zapisów umowy. Zmiana własności elementu infrastruktury, która daje nienależną korzyść, jest przesłanką naruszenia. Zanim sprzedasz cokolwiek w okresie trwałości, zapytaj instytucję na piśmie.

Czy przeniesienie firmy do innego miasta to naruszenie?

Przeniesienie działalności produkcyjnej poza region NUTS 2, w którym projekt dostał wsparcie, jest przesłanką naruszenia. Zmiana lokalu w obrębie regionu nie musi nią być, ale może być istotną zmianą warunków realizacji. Zgłoś plan instytucji przed przeprowadzką.

Co się dzieje, gdy firma upadnie?

Upadłość niewynikająca z oszustwa nie powoduje zwrotu, jeśli produkcja ustała z tego powodu (art. 65 ust. 3). Upadłość wynikająca z oszustwa potwierdzonego prawomocnym wyrokiem jest naruszeniem. Zaprzestanie działalności bez ogłoszenia upadłości też jest naruszeniem trwałości.